Elikagai-azturak aldatzeko estrategien ezarpena anoa kontrolatzeari begira: garapen metodologikoa eta ikerketa pilotua
Esteka interesgarriak:
Artículos científicos
Libro
Comunicaciones en congresos
Trabajos de fin de grado relacionados con el proyecto
Trabajos de fin de máster relacionados con el proyecto
PORTIONS-4 proiektuaren helburu nagusia izan zen gehiegizko pisua duten pertsonen artean elikadura osasungarria eta orekatua errazteko estrategia teoriko eta praktikoen multzo baten eraginkortasuna erakustea. Bigarren helburu bat izan zen biztanle horien artean pisua galtzeko programekiko atxikimenduari eta, beraz, programen eraginkortasunari eragin diezaioketen oztopoak identifikatzea. Emaitzei esker, ohiturak aldatzeko zer estrategia-mota izan daitezkeen eraginkorrak ezagutzeko bidean aurrera egin ahal izan da, ohiturak hobetzera bideratutako esku-hartze nutrizional baten testuinguruan, elikadura, jarduera fisikoa eta kudeaketa emozionala kontuan hartuta. Aurkikuntzak garrantzitsuak dira, halaber, herritar guztientzat, bai osasun-egoera ona izateko, bai bizimoduarekin lotutako etorkizuneko arazoak saihesteko. Proiektua osatzeko, irudiak ateratzean eta prozesatzean oinarritutako teknologia berriak garatu ziren, eta teknologia horiek elikagaien jokabidearen arabera aplika daitezke, bai laborategi barruan, bai kanpoan.
Zergatik horrelako proiektua?
Gehienoi kosta egiten zaigu azkenaldian zer jan dugun gogoratzea. Hori da, askotan, ia oharkabean zerbitzatu eta jaten dugulako, lanean, telebistaren aurrean edo lagunekin. Zerbitzatzen dugunaren % 90a kontsumitzen dugunez, elikagaiak hautatzea eta, bereziki, kantitateak hautatzea funtsezko urratsa da gure dieta hobetu nahi badugu. Ildo horretatik, estrategia erakargarria izan daiteke modu bisual eta zuzenean, balantzak erabili edo kaloriak kontatu beharrik gabe, zer eta zenbat zerbitzatzen lagunduko diguten tresna praktikoak izatea.
Gure aurreko ikerketan (PORTIONS-1, 2 eta 3) frogatu genuen plater, koilara eta olio-banagailu kalibratuak erabiltzeak (kantitateak ikusizko marken bidez edo bolumena murriztuz adierazten dituztenak) karbohidrato gutxiago, olio gutxiago eta, kasu batzuetan, fruta gehiago kontsumitzen lagun dezaketela, modu egokian erabiltzen direnean. Ez dugu berdin jokatzen begiratzen gaituztenean eta gure etxean, kafetegi batean edo beste pertsona batzuekin gaudenean. Gainera, gure ohiturak ere aldatu egin daitezke denboran zehar. Horregatik, emaitzak laborategitik kanpo egiaztatu behar dira, egunerokotasunaren testuinguruan eta denbora luzez.
Beste alde batetik, gure ingurune naturalean janariaren aurrean nola jokatzen dugun ondo aztertzea gainditu gabeko erronka da jokabidearen ikerketaren esparruan. Laborategiko azterketetan lortutako datuak fidagarriak izaten dira, ez baitute oztoporik, hau da, saiakuntzetan emaitzak ezkutatu ditzakeen eragina kontrolatzen da, ziurtasun handiagoa izateko ikusitako ondorioak aztertu nahi den faktorearen eraginpean jarritakoak direla eta ez beste batzuen eraginpean. Hala ere, ingurune hain kontrolatu horrek berak eragiten du azterketa horiek adierazgarriak ez izatea bizitza errealean eta, gainera, gure jokabidea aldaraz dezake, gu konturatu gabe, batez ere jateari dagokionez. Orain arte, gure proiektuetan betaurreko komertzialetan oinarritutako behaketako sistema sofistikatuak erabili dira. Kostu eta sentsibilitate handiak dituztenez, saiakuntzak laborategiko baldintzetan egin behar dira, eta horrek mugatu egiten du lortutako emaitzen irismena. Horregatik, funtsezkoa da laborategitik kanpo aplika daitezkeen metodo berriak aztertzea, analisiak baldintza naturalagoetan egin ahal izateko, baina zehaztasun onargarriari eutsiz.
Zer ikertu zen?
Proiektu honetan bi zeregin nagusi burutu ziren. Alde batetik, epe ertainerako saiakuntza kliniko bat egin zen, ohiturak aldatzera eta, bereziki, errazioak kontrolatzera bideratutako esku-hartze oso baten eragina aztertzeko gehiegizko pisua duten pertsonetan (Nafarroako Unibertsitateak zuzendutako saiakuntza). Beste alde batetik, elikaduraren inguruko jokabidea urrunetik aztertzeko irudiak ateratzeko teknologien erabilera aztertu zen (Nafarroako Unibertsitate Publikoak zuzendutako lana).
PORTIONS-4 saiakuntza klinikoan aztertu ziren zer efektu duten zerbitzatzeko koilara batek eta oliontzi kalibratu batek dietan, eta gehiegizko pisua edo obesitatea duten 40 pertsona helduren gorputz-osaeraren markatzaileak, pisua galtzeko sei hilabeteko programa baten esparruan. Parte-hartzaileek haien inguru naturalean erabili zituzten tresnak, etxean haien errezetak prestatzeko eta zerbitzatzeko, eta ikertzaileen telefono bidezko jarraipena jaso zuten 15 egunean behin, eta hiru hilean behin zuzeneko jarraipen klinikoa.
Boluntario guztiek, gainera, laguntzako aplikazio mugikor bat izan zuten (hiru hilabetera), baita gure dietista-nutrizionistek eta psikologoek garatutako gidaliburu fisiko bat ere (hasieratik), tresnak erabiltzeko aholku praktikoekin eta elikadurari, mugimenduari eta ongizate emozionalari buruzko informazioarekin. Parte-hartzaileek otorduei eta tresnen erabilerari buruzko bi asteaz behingo erregistroak bete zituzten, eta hiru bisitaldi klinikotara joan ziren. Horietan, gorputz-osaera, odoleko glukosa- (azukre), kolesterol- eta gantz-mailak, gose- eta asetasun-sentsazioak, menu orekatuei buruzko ezagutzak eta elikagai gozoen aurrean bulkadak kontrolatzeko gaitasuna neurtu ziren, ordenagailu bidezko test bat eta elektroentzefalografia (garunaren jarduera neurtzeko teknika bat) erabiliz.
 |  |
 |  |
Gainera, ausaz hautatutako zortzi parte-hartzaile gonbidatu ziren 90 minutuko talde-saio batera, eta programa hasi eta hiru hilabetera esku hartzearen inguruko oztopoei eta bideratzaileei buruzko iritziak jaso ziren. Azkenik, programa baloratzeko galdetegi bat eman zitzaien programa amaitu zuten parte-hartzaile guztiei.
Garapen teknologikoari dagokionez, Nafarroako Unibertsitate Publikoan begietako jarraipena egiteko teknika (eye-tracking, ingelesez) lantzen aritu dira. Horrek, beste metodo fisiologiko batzuekin batera (adibidez, elektroentzefalografia), janariaren gaineko kontrolean parte hartzen duten prozesuen azterketa objektiboa ahalbidetzen du. Datu horiek interesgarriak dira pertsonaren arreta-mailara inbaditzailea ez den moduan hurbiltzeko aukera ematen dutelako.
Aurkikuntza nagusiak
Oro har, parte-hartzaileek ondo baloratu zuten PORTIONS-4 esku-hartze klinikoa. Izan ere, 10etik 9,2 puntu jarri zioten antolakuntzarekin eta ikerketaren diseinuarekin izan zuten gogobetetze-mailari. Oso ongi puntuatu zituzten (10etik 8 baino gehiago) beste alderdi batzuk ere: baliagarritasuna, logika eta jarraitzeko probabilitatea. Hala ere, azterketa eta amaierako balorazioko galdetegia osatu zituzten parte-hartzaileen azpilaginetik atera ziren emaitzak. Bakarrik 23 parte-hartzailek bukatu zuten, uzte-tasa handia izan baitzen, % 40 ingurukoa. Esku-hartzea egin eta handik hiru hilabetera izan ziren uzte gehienak, eta gizonenak zein emakumeenak izan ziren, gorputz-masaren indizearen edo elikadura-profilaren ezaugarrien eraginik gabe. Bertan behera uzteko arrazoi ohikoenak orduen bateraezintasuna, mugikortasuna, itxaropenak eta esku-hartzea haien buruari egin behar izatea izan ziren.
Parte-hartzaileek adierazi zuten gidaliburua eta aplikazioa gehiago erabili zituztela jaso bezain laster; koilarak eta oliontziak, berriz, modu jarraituagoan erabili zirela. Formaturik ohikoena otorduetan konbinatzea izan zen eta, ondoren, oliontzia afarietan bakarrik erabiltzea. Esku-hartzearen amaierara iritsi ziren 23 parte-hartzaileen artean gorputz-osaeran hobekuntza txiki bat ikusi zen, bereziki gerriaren zirkunferentzian. Hala ere, aldea ez zen estatistikoki esanguratsua izatera iritsi, pisurako eta gorputz-masaren indizerako bezala, parte-hartzaileak galdu zirelako, seguruenik. Markatzaile fisiologikoetan (glukosa, intsulina, hormonak) ez zen aldaketarik ikusi denboran zehar, ezta gose- eta asetasun-sentsazioetan ere.
Beste alde batetik, menu orekatuei buruzko ezagutzak hobetu egin zirela ikusi da eta, hasieran onak izan arren, azterketaren amaieran hobetu egin ziren; horrek esan nahi du parte-hartzaileek eutsi egin ziotela eskainitako nutrizio-hezkuntza teorikoari. Emaitza hori berretsi egin zen lehen 16 boluntarioetan aztertutako ahorakinari buruzko datuekin: ur gehiago kontsumitu zen, kaloria gutxiago kontsumitu ziren (karbohidrato, proteina eta gantz gutxiago) eta, oro har, dietaren energia-dentsitatea murriztu egin zen. Aurkikuntzak itxaropentsuak dira, esku-hartzearen eraginkortasuna baieztatzen baitute, baldin eta horrekiko atxikimendu nahikoa badago.
Bulkadak kontrolatzeko gaitasunari dagokionez, ordenagailu bidezko testak aldentzeko kontrol hobea erakutsi zuen elikagaien argazkien aurrean objektuen (adibidez, bulegoko, garbiketako edo kiroleko tresneria) argazkien aurrean baino. Horrek esan nahi lezake aztertzen ari direnek (gehiegizko pisua duten helduek) hobeto ezagutzen dituztela elikagaiak, edo horietarako joera dutela. Une honetan, datu horiek garunaren jarduera kortikalaren datuekin alderatzeko daude, baina oraingoz zehaztu da entzefalografiako testak zehaztasun orokor handia erakutsi zuela (>% 95) baldintza guztietan.
Talde-saioen emaitzek esku-hartzea onartu egin zela berretsi zuten: parte-hartzaileek erraza, erabilgarria eta moldagarria zela esan zuten. Errazioak kontrolatzea eta azukrea murriztean energia handitzea bezalako onurak nabarmendu zituzten. Dena den, zailtasunak ere aipatu zituzten, hala nola tresnak etxetik kanpo erabiltzea, erregistroak idazteko jarraitutasuna eta mugikorrerako aplikazioarekin arazo teknikoak izatea. Koilara neurtzaileak eta oliontziak iritzi mistoak izan zituzten, eta hobekuntzak proposatu ziren, hala nola grafiko bisual errazak jartzea aplikazioan, jarraipena errazteko. Azterketari esker, etorkizunean mota horretako esku-hartzeak hobetzeko funtsezko alderdiak identifikatu ahal izan ziren.
Teknologiei dagokienez, PORTIONS-4 proiektuan lehen urratsa egin da kontrolik gabeko baldintzetan, laborategitik kanpo, funtzionatuko duen begien jarraipeneko sistema bat lortzeko, kostu txikiko kamera bat duen erretilu batean oinarrituta. Hala, erabiltzailearen begirada aztertzen da urrunetik, berariazko gailurik erabili beharrik gabe.
Ondorioak eta etorkizuneko urratsak
Ohiturak aldatzeko prozesua erronka garrantzitsua da pertsona gehienentzat, batez ere ohiturek hartzen badute janariarekin elkarreragiteko dugun modua. Pisua galtzeko programa bat eraginkorra izan dadin, ezinbestekoa da, aldaketak egiteaz gain, hauek denboran iraunaraztea. Proiektu honek berretsi egin ditu joera horiek eta, gainera, aukera eman du jakiteko zer estrategia psikologiko, nutrizional eta teknologiko izan daitezkeen eraginkorrenak horrelako esku-hartzeak diseinatzean, eta zer zailtasun edo oztopo hartu behar diren kontuan, atxikimendurik eza eragiten dutenak barne.
Gure ikerketaren hurrengo urratsa estrategia eta teknologia horiek hobetzea izango da, eta gehiegizko pisua duten herritarren lagin handiago batean probatzea, jarraipen-maila bera jasotzen duen kontrol-talde bat erabiliz, baina tresna esperimentalik gabe (koilarak, gidaliburua eta abar), osagai bakoitzak pazientearen osasunean duen eragina hobeto kuantifikatzeko. Proiektu berri horretan, gainera, gosea eta pisu-galera erregulatzean parte hartzen duten heste-garun ardatzeko mekanismoak aztertuko dira, baita etxean estimuluak hautemateko ahalmen hobetua duen eye-tracker teknologiaren bertsio berriak ere. Proiektu berriak (PORTIONS-V) Nafarroako Gobernuaren finantziazioa du eta 2026an hastea aurreikusten da (informazio gehiago 2025eko irailetik aurrera, hemen).
